Καστροβακίνα Σκόνη, μια σχεδόν άγνωστη ευεργέτιδα της Καλύμνου του 19ου αιώνα

Καστροβακίνα Σκόνη, μια σχεδόν άγνωστη ευεργέτιδα της Καλύμνου του 19ου αιώνα

του Δανιήλ Α. Ζερβού
Πρωτοδημοσιεύτηκε στην ΑΡΓΩ ΤΗΣ ΚΑΛΥΜΝΟΥ (Α. τ. Κ.) σε δύο συνέχειες στα φύλλα 234 (Δεκ. 2009) και 235 (Ιαν. 2010)

Όταν αντέγραφα από το ιδιόχειρο χειρόγραφο του Νικολάου Καλαβρού το λόγο που είχε εκφωνήσει στην τελετή κατάθεσης του θεμελίου λίθου του Νικηφορείου Γυμνασίου στις 5 Οκτωβρίου 1905, (Α. τ. Κ., φ. 166, Απρ. 2004), μου έκαμε εντύπωση η πληροφορία ότι μια απλοϊκή και αγράμματη Καλυμνιά, η θεία του Αρχιμανδρίτη Νικηφόρου Ζερβού Καστροβακίνα σύζυγος Μιχαήλ Σκόνη, το γένος Μιχαήλ Ζερβού, δώρισε στο Δήμο Καλύμνου το γήπεδο στην περιοχή Παντίνο, στο οποίο χτίστηκε η ‘‘1η Δημοτική των αρρένων Σχολή’’.

Ψάχνοντας να βρω περισσότερες πληροφορίες γι αυτή τη γυναίκα και την προσφορά της, απευθύνθηκα στο ιστορικό αρχείο της Ι. Μητροπόλεως Καλύμνου, όπου με την ευγενική βοήθεια του υπεύθυνου ιερέα π. Αντωνίου Μακρυλλού, βρήκα δύο πολύ ενδιαφέροντα σχετικά έγγραφα, ένα δωρητήριο του έτους 1891 και τη διαθήκη της γραμμένη το 1872. Αισθάνομαι επιτακτική την ανάγκη να εκφράσω και απ’ αυτή τη θέση άπειρες ευχαριστίες στον Σεβασμιότατο Μητροπολίτη μας κ. Παΐσιο, στο Θεοφιλέστατο Επίσκοπο κ. Εμμανουήλ και τον υπεύθυνο ψηφιοποίησης και μηχανογραφικής διαχείρισης του αρχείου πατέρα Αντώνιο για την ευγένεια και την προθυμία με την οποία μου παρασχέθηκε η απαραίτητη βοήθεια στην έρευνα εκείνη.

Με το πρώτο έγγραφο η Καστροβακίνα δώρισε στη Μητρόπολη ένα κομμάτι 400 τ.μ. από κάποιο κτήμα της ως οικόπεδο για να οικοδομηθεί ίδρυμα της επιλογής του Μητροπολίτη ‘‘εξυπηρετούν θρησκευτικόν σκοπόν’’. Στο οικόπεδο εκείνο χτίστηκε το ‘‘εντευκτήριον του Ιερατικού Συνδέσμου’’, που για πολλά χρόνια στέγασε το Σχολαρχείο, ενδιάμεση τότε εκπαιδευτική βαθμίδα μεταξύ Δημοτικού και Γυμνασίου. Μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο και την ενσωμάτωση με την Ελλάδα το κτήριο εκείνο κατεδαφίστηκε και το οικόπεδο είναι σήμερα μέρος του γηπέδου του Νικηφορείου Γυμνασίου.

Το υπόλοιπο από εκείνο το κτήμα της Καστροβακίνας, που πέθανε άκληρη, διέθεσαν, ακολουθώντας το παράδειγμά της, τα ανίψια της που το κληρονόμησαν, μεταξύ των οποίων και ο Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός, για να κτιστεί το Νικηφόρειο Γυμνάσιο με δαπάνη του τελευταίου.

Μερικά χρόνια πιο πριν η Καστροβακίνα είχε δωρίσει στο Δήμο Καλύμνου ένα οικόπεδο από άλλο κτήμα της στην περιοχή Παντίνο για να κτιστεί σχολείο, και μάλιστα είχε προβλέψει στη διαθήκη της να διατεθεί στο σχολείο και άλλο τμήμα του ιδίου κτήματος και να πουληθούν υπέρ του σχολείου και κάποια άλλα από τα περιουσιακά της στοιχεία.

Σε εκείνο το οικόπεδο ιδρύθηκε η ‘‘1η Δημοτική των αρρένων Σχολή’’, το σημερινό 3ο Δημοτικό ή ‘‘Πέρα Σχολείο’’, τα εγκαίνια του οποίου έγιναν στις 25 Ιανουαρίου 1895 από τον μόλις εκλεγμένο Οικουμενικό Πατριάρχη Άνθιμο, μέχρι τότε Μητροπολίτη Λέρου και Καλύμνου (Α. τ. Κ. φ. 182, Αύγ. 2005).

Ο Νικόλαος Καλαβρός, Σχολάρχης την περίοδο 1882-1907, σ’ εκείνο το λόγο του που αναφέραμε πιο πάνω, εξαίρει την ‘‘ευγένεια ψυχής και καρδίας’’  της Καστροβακίνας, την παρουσιάζει ως εκείνη που, αν και αγράμματη, έδωσε την πρώτη ώθηση και αφορμή να οικοδομηθούν ευπρεπή σχολικά κτήρια, που είχε απόλυτη ανάγκη η Κάλυμνος, δεδομένου ότι, ενώ από την έναρξη της ‘‘παλιγγενεσίας των γραμμάτων’’  είχε ήδη παρέλθει εκατονταετία, ‘‘κατά το μακρόν τούτο χρονικόν διάστημα τα Σχολεία ελειτούργουν εντός ιδιωτικών ακαταλλήλων οίκων πολλάκις υπό τας χειρίστας συνθήκας’’, και την προβάλλει ως παράδειγμα ανιδιοτελούς προσφοράς στον τόπο και συμβολής στην ίδρυση εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, παράδειγμα το οποίο ακολούθησε ο ανεψιός της Νικηφόρος Ζερβός.

Δυστυχώς δε μπόρεσα να βρω άλλα βιογραφικά στοιχεία για την Καστροβακίνα Σκόνη. Ήταν μια απλή Καλυμνιά, η οποία, παρά την αγραμματοσύνη της, υπήρξε πρωτοπόρος των τοπικών ευεργετών. Άραγε της απονεμήθηκε ποτέ επισήμως ο τίτλος της ευεργέτιδας από την επίσημη Κάλυμνο; Όσο θυμάμαι, τα τελευταία 50-60 χρόνια, δεν άκουσα ποτέ και σε καμιά επίσημη εκδήλωση να γίνεται λόγος γι αυτήν  και την προσφορά της στην εκπαίδευση της Καλύμνου.

Πιστεύω ότι όλες οι γενιές των Καλύμνιων που έμαθαν γράμματα και μορφώθηκαν στο σημερινό 3ο Δημοτικό Σχολείο και στο Νικηφόρειο Γυμνάσιο και Λύκειο, που είναι χτισμένα στα δικά της οικόπεδα, της οφείλουμε ευγνωμοσύνη, ίσως και κάποιο μνημόσυνο.

Στη συνέχεια παραθέτουμε τα δύο έγγραφα της Καστροβακίνας Μ. Σκόνη το γένος Μιχαήλ Γ. Ζερβού, που βρήκαμε στο αρχείο της Ι. Μητροπόλεως Καλύμνου: Το δωρητήριο οικοπέδου της προς τη Μητρόπολη για να κτιστεί ίδρυμα με θρησκευτικό σκοπό και δύο αποσπάσματα από τη διαθήκη της (αρχή και τέλος) που περιλαμβάνουν δωρεές της προς την Κάλυμνο για την ίδρυση σχολείου.

Δωρητήριον

Εμφανισθείσα εν τη αιθούση της Ιεράς Μητροπόλεως η Καστροβακίνα Μ. Σκόνη το γένος Μ. Ζερβού υπήκοος οθωμανίς, κάτοικος Καλύμνου, επί παρουσία των προσυποφαινομένων δύο ενηλίκων μαρτύρων, υπηκόων και κατοίκων επίσης, εις ουδεμίαν υπαγομένη του νόμου εξαίρεσιν, εδήλωσεν ότι δυνάμει προικοσυμφώνου ούσα απόλυτος κυρία και κάτοχος ενός χωραφίου, εντός του οποίου είναι ωκοδομημένη η ενταύθα εκκλησία της Αγίας Μαρίνης, άνωθι του από Ποθαίας εις Χώραν δημοσίου δρόμου, εδώρησεν εξ αυτού και παρέδωκεν προς την ενταύθα ιεράν Μητρόπολιν και την Αυτού Πανιερότητα τον Μητροπολίτην κ. Χρύσανθον έν οικόπεδον μήκους (20) είκοσι και πλάτους επίσης είκοσι (20) μέτρων αρχόμενον από του προς βορράν, προς την Χώραν τοίχου του χωραφίου της και διήκον προς νότον προς το μέρος της εκκλησίας, όπως επ’ αυτού η Α. Πανιερότης κτίση ίδρυμά τι της εγκρίσεώς του, εξυπηρετούν θρησκευτικόν σκοπόν, μηδενός δυναμένου να αμφισβητήση το κύρος της αυτοπροαιρέτου ταύτης δωρεάς μηδέ να τροποποιήση τον σκοπόν αυτής. Και εις βεβαίωσιν συνετάχθη η παρούσα πράξις δωρεάς, ήτις αναγνωσθείσα νομίμως μεγαλοφώνως και ευκρινώς εις επίκοον της δωρεοδότιδος, των μαρτύρων και των συμπαραστάντων δύο ιερέων, του Αρχιμανδρίτου Ιερεμίου και του Παπά Βασιλείου Ζαΐρη, Οικονόμου, υπεγράφη παρ’ απάντων. Την δε δωροδότριαν δηλώσασαν είναι αγράμματον υπέγραψεν ο κ. Μιχαήλ Ι. Γαλανός.  Εν Καλύμνω τήν 10ην Μαΐου 1891

Οι μάρτυρες: Δ. Αλεξιάδης, Μιχάλης Π. Κουλιανός. Η δωρεοδότις: Την αγράμματον Καστροβακίναν Μ. Σκόνη υπογράφω τη αιτήσει της Μιχαήλ Ι. Γαλανός. Οι συμπαραστάντες ιερείς: Ιερεμίας Σαρδινάκης, Αρχιμανδρίτης Αρχιερατικός Επίτροπος, παπά Βασίλειος Ζαΐρης. Ο συντάξας Γραμματεύς της Ι. Μητροπόλεως: Στέφανος Ι. Ηλιάδης

Αποσπάσματα από τη διαθήκη

Η υποφαινομένη Καστροβακίνα θυγάτηρ Μιχαήλ Γ. Ζερβού και Καλοθετίνας, σύζυγος δε του Μιχαήλ Σκόνη, φοβουμένη μη ο θάνατος αίφνης με καταλάβη, απεφάσισα σήμερον, καθ’ ην υγειά έχω τον νουν, να διαθέσω όσα πράγματα μητρικά μοι επροίκισαν οι γονείς μου προς αποφυγήν σκανδάλων (…) να συμβώσι μετά τον θάνατόν μου, επειδή δε ο Θεός, κρίμασιν οις οίδε, δεν μοι έδωσε τέκνα, διατάττω τα εφεξής:  Αφήνω τω Σεβ. ημών Ιεράρχη Κυρίω Μακαρίω γρόσια πεντακόσια. Το σπίτι μου εις τα Θένια πλησίον του ελαιοτριβείου, αφήνω εις το σχολείον, όπως πωληθή και χρησιμεύση εις ανέγερσιν του Σχολείου. Ομοίως μίαν συκήν με την πεζούλαν της εντός του χωραφίου Μανουήλ Βουβάλη κατά την Αγίαν Βαρβάραν, την αφίνω και αυτήν να πωληθή διά το Σχολείον. Ομοίως από το χωράφιον του Παντίνου εις το επάνω μέρος, αφίνω οικόπεδον κατά μεν το πλάτος εντεζέδες, ήτοι πήχεις(1), τριάκοντα μετρούμενον κατά γραμμήν ισοπεδοτικήν από το άνω μέρος και έρχεται κατά τον δρόμον, κατά δε το μήκος από τον τοίχον έως τοίχον καθώς και δρόμον, διά να εισέρχωνται και εξέρχονται δύο πήχεις πλάτος από άνωθεν έως εις τον δημόσιον δρόμον.  . . . . . . . (2)

Αύτη είναι η θέλησις και γνησία διάθεσις μου και επί τούτω εγράφη κατά διαταγήν μου η παρούσα διαθήκη την εκτέλεσιν της οποίας παραγγέλλω και διατάττω. Δια μεν τα της Σχολής αφιερώματα από σήμερον αποξενούμαι αυτών, τα δε των ανεψιών μου μετά θάνατόν μου.   Εν Καλύμνω τη 7 Ιανουαρίου 1872.

Την Καστροβακίναν θυγατέρα Μιχαήλ Γ. Ζερβού, σύζυγον δε του Μιχαήλ Σκόνη, υπογράφω κατ’ αίτησίν της ο Ν. Ι. Δράκος. (3)

Παρατηρήσεις…

(1) Ο πήχης εντεζέ ή μικρός πήχης ίσος με 64,8 cm, ήταν μία από τις τρεις μονάδες με τις οποίες μετρούσαν τότε το μήκος. Οι άλλες δύο ήταν ο πήχης αρσχίν ίσος με 66,9 cm και ο μαστορικός ή τεκτονικός πήχης ίσος με 75,0 cm. (2) Στη συνέχεια αναφέρει τα ακίνητα που μοιράζει στα ανίψια της. (3) Υπογράφουν και άλλοι πέντε μάρτυρες.